Milli álags og ábyrgðar stendur fagmennskan

Undanfarið hef ég átt fjölmörg samtöl við stjórnendur, við aðrar fagstéttir og við sjúkraliða sjálfa. Það sem stendur upp úr er ekki ágreiningur, heldur samhljómur, og sá samhljómur er að styrkjast. Í vaxandi mæli heyri ég hjúkrunarfræðinga tala um sjúkraliða af virðingu og faglegu innsæi. Þeir nefna hagnýta þekkingu, faglega yfirvegun og þá einstöku tengingu sem sjúkraliðar hafa við skjólstæðinga sína. Þetta er ekki lengur eitthvað sem sagt er í hálfum hljóðum. Þetta er raunveruleg breyting í viðhorfum.

Það er þó nauðsynlegt að segja hlutina eins og þeir eru. Þessi sýn hefur ekki náð fótfestu alls staðar. Enn má finna vinnustaði þar sem gamlar hugmyndir sitja fastar, þar sem sjúkraliðar eru enn séðir í ljósi fortíðar, sem aðstoðarfólk fremur en sú fagstétt sem þeir eru í raun. Þar hefur þróunin ekki skilað sér, hvorki í hugsun né skipulagi. En tíminn vinnur gegn þeim viðhorfum. Og þeim fer hratt fækkandi.

Þetta skiptir máli. Því það sem við erum að sjá er fagstétt í þróun og heilbrigðiskerfi sem hægt og rólega er að vakna til meðvitundar um þá þróun. Sjúkraliðar í dag eru ekki sami hópur og fyrir tveimur áratugum. Þekkingin hefur aukist, hlutverkið hefur skýrst og ábyrgðin hefur vaxið. Þetta sést í starfinu sjálfu, en ekki síður í því hvernig aðrar fagstéttir tala. Það er sérstaklega ánægjulegt að heyra frá stjórnendum hjúkrunar sem hvetja sjúkraliða til frekari menntunar við Háskólann á Akureyri. Þar sjá þeir tækifæri, ekki bara fyrir einstaklinginn heldur fyrir þjónustuna í heild. Þeir sjá að með aukinni menntun fylgir aukin geta til að taka að sér viðameiri verkefni, axla ábyrgð og þróast í starfi. Og þar liggur lykillinn.

Heilbrigðiskerfi styrkist ekki með því að hlaða utan á það fleiri lögum, flóknari verkefnum og sívaxandi kröfum. Það er ekki þannig sem burðarþol byggist upp. Kerfi sem er veikt að innan verður ekki sterkt að utan. Sama hversu mikið er bætt ofan á það. Ef við ætlum að takast á við þá þróun sem blasir við, öldrun samfélagsins, sífellt flóknari þjónustu og aukið álag, þá verðum við að beina sjónum að kjarnanum. Að fólkinu. Þeim sem standa vaktina, bera ábyrgðina og halda kerfinu gangandi þegar á reynir. Þar liggur raunveruleg geta kerfisins. Það þarf að efla þennan kjarna, treysta honum og nýta þekkinguna sem þar býr. Þetta er ekki spurning um forgangsröðun heldur grundvallarforsendu. Og þar gegna sjúkraliðar lykilhlutverki.

En á sama tíma og þessi styrkur blasir við, þá eru ákvarðanir í farvatninu sem geta ráðið úrslitum um það hvernig þetta kerfi stendur eða fellur. Í dag sendi ég, fyrir hönd Sjúkraliðafélags Íslands, umsögn til nefndarsviðs Alþingis um frumvarp sem snýr að réttindum og skyldum starfsmanna ríkisins. Þar er lagt til að fella niður svokallaða áminningarskyldu. Það kann að hljóma tæknilegt. Það er það ekki. Þetta er eitt af grundvallaratriðum í réttarstöðu opinberra starfsmanna.

Áminningarskyldan er ekki formsatriði sem má afgreiða í hjásetu. Hún er varnarlína. Hún tryggir að ákvarðanir séu teknar af fagmennsku, með meðalhófi og á málefnalegum forsendum. Hún tryggir að áður en gripið er til íþyngjandi aðgerða fær starfsmaður raunhæft tækifæri til að bæta úr, með skýrum leiðbeiningum og sanngjörnu ferli. Að fella niður slíka vernd án þess að setja annað í staðinn er ekki umbætur í starfsumhverfi sjúkraliða. Heldur afturför. Það er vegið að réttaröryggi fólks sem starfar við mikla ábyrgð, og sú ákvörðun hefur afleiðingar sem eru raunverulegar.

Við erum að tala um stéttir sem starfa undir miklu álagi, í aðstæðum þar sem ákvarðanir skipta máli, þar sem mistök geta haft áhrif á líf og heilsu fólks. Í slíku umhverfi á ekki að draga úr vernd, heldur styrkja hana. Þess vegna verður þetta ekki aðskilið. Við getum ekki talað annars vegar um mikilvægi fagmennsku og hins vegar dregið úr þeim réttindum sem gerir fagmennsku mögulega. Þessi tvö sjónarhorn verða að haldast í hendur.

Við erum á tímamótum. Heilbrigðiskerfið þarf á sterkum sjúkraliðum að halda og það er óumdeilt. En það þarf líka að tryggja að þeir starfi við skýrar, sanngjarnar og faglegar leikreglur. Að þeir njóti þeirrar verndar sem starfið krefst.

Í dag er föstudagurinn langi. Á meðan margir staldra við, standa sjúkraliðar vaktina, eins og alla aðra daga ársins. Á sjúkrahúsum, hjúkrunarheimilum og í heimahjúkrun. Þeir mæta ekki til að fá athygli. Þeir mæta af ábyrgð, fagmennsku og umhyggju. Það er ekki sjálfgefið. Og fyrir það ber að þakka. En þakkir duga ekki einar og sér. Það er okkar ábyrgð að tryggja að þessi vinna sé metin að verðleikum, í kerfinu sjálfu, í ákvörðunum sem eru teknar og í þeim réttindum sem við veljum að standa vörð um.

Gleðilega páska!