Nýtt ár, gamlar spurningar og nýjar kröfur

Það er verið að minna okkur á að Ísland er ekki eyja í pólitískum skilningi, jafnvel þótt við séum það á kortinu. Samvinna Norðurlanda og skýr afstaða í ólgusjó alþjóðamála skiptir máli. Kannski meira núna en lengi áður.

En heimavinnan bíður ekki á meðan heimsmyndin er kortlögð. Hér heima hefur umræðan líka verið þétt, ekki síst um þau kerfi sem halda samfélaginu gangandi dag frá degi. Heilbrigðiskerfið er þar fremst í flokki. Á þessum árstíma er það alltaf undir álagi. Inflúensa, veikindi, manneklan sem hverfur ekki við áramót. Fyrir þau sem vinna í kerfinu er þetta ekki nýtt ár, heldur áframhaldandi veruleiki. Þar sem þjónustan þarf að virka, sama hvað stendur í dagatalinu.

Janúar er líka mánuður uppgjörs. Margir strengja áramótaheit og ætla að vera betri við sjálfa sig, huga að heilsu, draga andann. Það er gott og gilt. En sama gildir um samfélagið. Við þurfum líka að spyrja okkur um hvernig ætlum við að vera betri við þau sem halda uppi grunnþjónustunni? Hvernig ætlum við að tryggja að kerfin sem við treystum á séu ekki bara til á pappír, heldur standi undir nafni?

Í vikunni var fjallað um gestalistann í nýársboði forseta Íslands á Bessastöðum. Þar var boðið hátt í sex hundruð manns og listinn, eins og við var að búast, þverskurður af stofnunum og áhrifastöðum. Móttakan var skipulögð í fjórum hollum yfir daginn. Ég valdi að vera í því síðasta. Þar var boðið upp á tónlistaratriði, andrúmsloftið rólegt og forsetinn sjálfur sveif um salinn, í samtali við gesti.

Svona boð eru eins konar röntgenmynd af samfélaginu. Hún sýnir beinagrindina, hverjir eru inni í rammanum og hverjir rétt fyrir utan. Tæknin kann að bregðast og boðsbréfin geta villst, en mynstrið breytist ekki. Sýnileiki skiptir máli.

Sjúkraliðar vita það betur en flestir. Við stöndum vaktina, bókstaflega, alla daga ársins. Samt er hlutverk okkar oft tekið sem sjálfsagður hluti, þar til kerfið fer að skelfa. Og það er einmitt það sem tölurnar eru að segja okkur núna. Í vikunni benti ég á í fjölmiðlum að neyðarástand sé í uppsiglingu í heilbrigðiskerfinu takist ekki að fjölga sjúkraliðum. Meðalaldur stéttarinnar hækkar, nýliðun heldur ekki í við brotthvarf og á næstu árum mun stór hluti sjúkraliða hverfa úr starfi vegna aldurs. Þetta er ekki dramatísk spá, heldur þróun sem er þegar hafin.

Samhliða þessu má á Starfatorgi ríkisins finna tugi auglýstra starfa eftir sjúkraliðum. Það staðfestir að sjúkraliðar eru ómissandi. En það segir líka annað. Kerfið er stöðugt að leita að fólki til að halda grunnþjónustu gangandi. Þegar auglýsingar víða um land, eru um afleysingar og með mjög breytileg starfshlutföll, þá eru það merki um að mönnun byggist ekki á stöðugum kjarna. Ábyrgðin og sveigjanleikinn eru sífellt færð yfir á starfsfólkið, í vaktavinnu, undir álagi, í þjónustu sem á að vera örugg og samfelld. Sérhæfing er notuð, en ekki alltaf viðurkennd. Ef kerfið vill sérhæfða þekkingu, þá verður hún að sjást, í starfsheiti, hlutverki og launum.

Sjúkraliðafélag Íslands styður nýliðun af heilum hug. En nemar eiga að vera í öruggu starfsnámi með raunverulegri handleiðslu. Ekki mönnunarúrræði til að brúa kerfisvanda. Ábyrgðin á mönnun er ekki hjá einstaklingunum sem mæta vakt eftir vakt, heldur hjá stjórnvöldum og rekstraraðilum.

Nýtt ár kallar á nýjar áherslur. Ekki í orði, heldur í verki. Það er góð áramótaáskorun fyrir okkur öll.