Ný könnun meðal sjúkraliða – álag og streita útbreidd í starfi

Helstu niðurstöður eru eftirfarandi:

·         Um 80% sjúkraliða upplifa mikið eða mjög mikið álag í starfi

·         Um 94% hafa upplifað streitu í starfi

·         Um 83% telja starfið fela í sér mikla tilfinningalega vinnu

Könnunin var send til félagsmanna Sjúkraliðafélags Íslands um miðjan febrúar og stóð yfir fram í byrjun mars 2026. Hún var sett fram með rafrænum hætti og bárust alls 819 svör, sem gefa breiða og áreiðanlega mynd af stöðu sjúkraliða á ólíkum vinnustöðum. Þátttakendur starfa á fjölbreyttum sviðum innan heilbrigðisþjónustunnar, þar á meðal á sjúkrahúsum, hjúkrunarheimilum og í heimahjúkrun. Flestir starfa í háu starfshlutfalli og er vaktavinna ráðandi vinnufyrirkomulag. Aldurssamsetning svarenda bendir jafnframt til þess að stór hluti stéttarinnar sé á efri hluta starfsævinnar, einkum á aldrinum 50 ára og eldri.

Landspítali er stærsti einstaki vinnustaðurinn meðal svarenda, en einnig starfar stór hluti sjúkraliða á hjúkrunarheimilum og í heimahjúkrun. Þessi dreifing endurspeglar mikilvægt hlutverk stéttarinnar á öllum stigum þjónustunnar, allt frá bráðaþjónustu til langtímaumönnunar og þjónustu í heimahúsum. Starfsaðstæður eru krefjandi og mismunandi eftir vinnustöðum. Á sjúkrahúsum fer starfið að stórum hluta fram í teymisvinnu með aðgengi að öðrum fagstéttum. Á hjúkrunarheimilum einkennist starfið af samfelldri nærhjúkrun og umönnun, og stöðugu álagi. Í heimahjúkrun eru aðstæður frábrugðnar þar sem sjúkraliðar starfa oft einir og bera sjálfstæða ábyrgð á mati og framkvæmd þjónustu á heimilum einstaklinga.

Álag og streita eru útbreidd þvert á alla vinnustaði og virðast vera viðvarandi þáttur í starfi sjúkraliða. Starfið krefst jafnframt verulegrar tilfinningalegrar þátttöku sem tengist nánum samskiptum við sjúklinga og aðstandendur. Þá benda niðurstöður til þess að starfsaðstæður hafi áhrif á líðan margra sjúkraliða, meðal annars á andlega líðan, orku og daglegt líf utan vinnu.

Álag og streita – umfang og eðli vandans

Niðurstöður könnunarinnar sýna með skýrum hætti að álag og streita eru áberandi og útbreidd einkenni í starfi sjúkraliða. Um 80% svarenda meta álag í starfi sem mikið eða mjög mikið og 94% hafa upplifað streitu. Þessar tölur benda til þess að um sé að ræða viðvarandi ástand fremur en tímabundnar sveiflur.

Við nánari skoðun kemur í ljós að álagið er ekki einsleitt heldur birtist með mismunandi hætti eftir vinnustöðum.

Vaktavinna og hátt starfshlutfall geta haft áhrif á hvernig álag safnast upp og hvernig starfsfólk nær að hvílast og endurheimta sig. Í heild sýnir greiningin að álag í starfi sjúkraliða er ekki aðeins mikið heldur einnig margþætt og háð aðstæðum. Þetta undirstrikar að ekki er unnt að nálgast álag sem einsleitt vandamál heldur þarf að taka mið af mismunandi starfsaðstæðum við mótun lausna.

Líðan og áhrif starfs á starfsþol

Álag í starfi sjúkraliða birtist með ólíkum hætti eftir starfsvettvangi. Á sjúkrahúsum tengist það oft hraða, ófyrirsjáanleika og síbreytilegu vinnuumhverfi þar sem verkefni geta breyst hratt og krefjast stöðugrar aðlögunar. Á sama tíma fer vinna fram í teymum þar sem aðgengi er að stuðningi á vettvangi, sem getur haft áhrif á hvernig álag er unnið úr.

Á hjúkrunarheimilum er álagið fremur stöðugt og viðvarandi. Það tengist daglegri hjúkrun og umönnun stórs hóps skjólstæðinga með umfangsmiklar þarfir, þar sem verkefni eru síendurtekin og tímapressa oft til staðar. Svigrúm til að bregðast við óvæntum aðstæðum getur verið takmarkað og álag því safnast upp yfir tíma.

Í heimahjúkrun er álagið að verulegu leyti tengt sjálfstæði í starfi og ábyrgð á vettvangi. Sjúkraliðar starfa þar oft einir og bera ábyrgð á mati og viðbrögðum við breytilegum aðstæðum. Álagið verður því að mörgu leyti einangrað og getur haft áhrif á upplifun streitu, þar sem ákvarðanataka hvílir í meira mæli á einstaklingnum sjálfum.

Niðurstöðurnar benda til þess að starfsaðstæður hafi bein áhrif á líðan sjúkraliða. Álag og streita tengjast því hvernig þeir upplifa andlega og líkamlega vellíðan í daglegu lífi. Margir svarendur greina frá áhrifum á orku, einbeitingu og almenna líðan, bæði í vinnu og utan hennar. Þetta birtist meðal annars í þreytu og minni orku og bendir til þess að áhrif starfsins nái út fyrir vinnustaðinn sjálfan.

Munur er á upplifun eftir vinnustöðum. Teymisumhverfi á sjúkrahúsum getur veitt ákveðinn stuðning, á hjúkrunarheimilum getur uppsafnað álag haft áhrif til lengri tíma og í heimahjúkrun getur einvera í starfi haft áhrif á hvernig álag er unnið úr.

Vinnufyrirkomulag, þar á meðal vaktavinna og hátt starfshlutfall, hefur einnig áhrif á líðan, meðal annars í tengslum við svefn og hvíld. Þegar þessir þættir eru skoðaðir í heild má sjá að líðan sjúkraliða er nátengd starfsaðstæðum og hefur bein áhrif á starfsþol og getu til að starfa til lengri tíma við krefjandi aðstæður.

Heimahjúkrun – sértækar aðstæður og ábyrgð

Niðurstöður könnunarinnar sýna að heimahjúkrun er að mörgu leyti sértækt starfsumhverfi innan heilbrigðisþjónustunnar. Sjúkraliðar starfa þar að stórum hluta einir á heimilum skjólstæðinga og bera sjálfstæða ábyrgð á mati, framkvæmd og eftirfylgd þjónustu. Ólíkt því sem gerist á stofnunum er aðgengi að beinum stuðningi samstarfsfólks takmarkað á vettvangi, sem hefur áhrif á hvernig álag og streita birtast í starfinu.

Eðli starfsins felur í sér að sjúkraliðar þurfa að taka ákvarðanir við breytilegar og oft krefjandi aðstæður, þar sem aðbúnaður og umhverfi eru ekki alltaf hönnuð með tilliti til heilbrigðisþjónustu. Þetta krefst bæði faglegrar þekkingar og aðlögunarhæfni, auk þess sem ábyrgð einstaklingsins verður meira áberandi í daglegu starfi en á öðrum vettvangi.

Greining niðurstaðna sýnir að álag í heimahjúkrun er sambærilegt að umfangi við aðra vinnustaði, en frábrugðið að eðli. Á meðan álag á sjúkrahúsum og hjúkrunarheimilum mótast að stórum hluta af teymisvinnu og skipulagi stofnana, tengist álag í heimahjúkrun í ríkara mæli sjálfstæði, einveru í starfi og ábyrgð á vettvangi.

Þessi sérstaða undirstrikar að heimahjúkrun þarf að skoða sem sjálfstætt starfsumhverfi með eigin áskoranir, þar sem kröfur til fagmennsku, dómgreindar og skipulags eru miklar og oft frábrugðnar því sem þekkist á öðrum sviðum heilbrigðisþjónustunnar.

Áhrif á starfsferil og framtíð í starfi

Niðurstöður könnunarinnar benda til þess að álag og streita hafi ekki aðeins áhrif á líðan sjúkraliða, heldur einnig á afstöðu þeirra til starfsins til lengri tíma.

Myndin sýnir að á síðustu 12 mánuðum hefur:

·         23% hugleitt að skipta um starf

·         18% hugleitt að minnka starfshlutfall

·         14% hugleitt að hætta í faginu

·         8% hugleitt að skipta um deild eða vinnustað

·         37% gáfu ekki upp afstöðu sína

Þessar niðurstöður gefa til kynna að verulegur hluti sjúkraliða sé að endurmeta stöðu sína í starfi. Þær undirstrika að áhrif álags og streitu ná lengra en til daglegrar líðanar og tengjast einnig starfsþoli og framtíð í faginu.

Skilaboð frá sjúkraliðum – hvað þarf að bæta til að draga úr álagi

Í opnum svörum könnunarinnar koma fram mjög skýr og samhljóða skilaboð frá sjúkraliðum um það hvað veldur álagi í starfi og hvað þarf að bæta. Þrátt fyrir fjölbreyttar aðstæður á vinnustöðum má greina nokkur meginþemu sem endurtaka sig í svörum þátttakenda.

Langalgengasta ábendingin snýr að mönnun. Fjöldi svarenda bendir á að undirmönnun sé viðvarandi vandamál sem hafi bein áhrif á álag, öryggi og gæði þjónustu. Sjúkraliðar lýsa því að þeir þurfi oft að sinna of mörgum skjólstæðingum á sama tíma, hlaupa á milli verkefna og að ekki sé svigrúm til að veita þá hjúkrun og umönnun sem þeir telja faglega nauðsynlega. Í mörgum tilvikum kemur fram að álag aukist verulega þegar veikindi koma upp og ekki tekst að manna vaktir. Þá er einnig bent á mikilvægi þess að mönnun taki mið af hjúkrunarþyngd og þörfum skjólstæðinga, en ekki eingöngu fjölda þeirra. Í svörum kemur fram að aukin veikindi, hærri aldur og flóknari þarfir skjólstæðinga hafi aukið álag án þess að mönnun hafi fylgt þeirri þróun.

Annað áberandi þema er verkaskipting og eðli starfsins. Margir sjúkraliðar lýsa því að þeir sinni í auknum mæli verkefnum sem falla ekki beint undir þeirra fag, svo sem þrifum, eldhússtörfum og ýmsum rekstrartengdum verkefnum. Þetta dregur úr tíma til hjúkrunar og eykur upplifun á álagi. Jafnframt kemur fram að óskýrar starfslýsingar og mismunandi verklag milli deilda og vinnustaða geti aukið óvissu og álag í starfi.

Samvinna og samskipti eru einnig endurtekið viðfangsefni í svörum. Þar kemur fram að góð teymisvinna og stuðningur frá samstarfsfólki og yfirmönnum geti dregið úr álagi, en skortur á samvinnu, upplýsingaflæði eða hlustun frá stjórnendum geti haft þveröfug áhrif. Í sumum tilvikum er sérstaklega bent á að starfsfólk upplifi að ekki sé hlustað á það eða að reynsla þess og þekking sé ekki nýtt nægilega vel.

Fjöldi svarenda bendir einnig á laun og kjör sem mikilvægan þátt í upplifun álags. Lýst er að laun séu ekki í samræmi við ábyrgð og álag í starfi, og að það hafi áhrif á vilja fólks til að starfa í faginu til lengri tíma. Í tengslum við þetta er einnig nefnt að bæta þurfi hvata til að halda í reynda sjúkraliða og laða nýtt fólk að starfinu.

Í svörum frá sjúkraliðum í heimahjúkrun kemur fram sérstök áhersla á skipulag og tíma. Þar er bent á að vitjanir séu oft of þéttar, að ekki sé gert ráð fyrir ferðatíma eða hléum og að starfsfólk hafi lítið svigrúm til að bregðast við ófyrirséðum aðstæðum. Þetta skapar mikla tímapressu og eykur álag.

Einnig koma fram ábendingar um aðbúnað og starfsumhverfi, þar sem nefnt er að aðstæður séu víða þröngar, tækjabúnaður úreltur eða að hjálpartæki vanti. Slíkt getur aukið bæði líkamlegt og andlegt álag í starfi.

Að lokum má nefna að margir svarendur leggja áherslu á mikilvægi faglegrar mönnunar og menntunar. Þar kemur fram að aukið hlutfall ófaglærðs starfsfólks geti aukið álag á sjúkraliða, bæði vegna aukinnar ábyrgðar og þess að þeir þurfi að leiðbeina öðrum samhliða eigin störfum.

Niðurstöður kalla á skýr viðbrögð

Niðurstöður könnunarinnar draga upp skýra og óumdeilanlega mynd af stöðu sjúkraliða í íslensku heilbrigðiskerfi. Álag og streita eru ekki undantekning heldur reglubundinn hluti starfsins og hafa bein áhrif á líðan, starfsþol og getu til að veita góða þjónustu.

Gögnin sýna jafnframt að álagið er ekki einsleitt, heldur breytilegt eftir starfsvettvangi. Það kallar á að brugðist sé við með markvissum og aðstæðubundnum hætti. Ekki er unnt að nálgast stöðuna með einni almennri aðgerð, heldur þarf að taka mið af eðli starfsins á hverjum stað.

Sérstaklega vekur athygli staða heimahjúkrunar þar sem sameinast hátt álag, mikil ábyrgð og einvera í starfi. Um er að ræða starfsumhverfi sem gerir ríkar kröfur til fagþekkingar og sjálfstæðrar ákvarðanatöku, án þess að uppbygging og stuðningur hafi þróast í sama takti og þörfin kallar á.

Þegar stór hluti starfsfólks upplifir álag og streitu sem hluta af daglegu starfi hefur það óhjákvæmilega áhrif á mönnun, starfsþol og gæði þjónustunnar. Þetta er því ekki eingöngu spurning um aðstæður starfsfólks heldur um grunnstoðir heilbrigðiskerfisins.

Niðurstöðurnar kalla á skýra forgangsröðun. Nauðsynlegt er að horfa heildstætt á mönnun, skipulag og verkaskiptingu og tryggja að fagþekking sjúkraliða sé nýtt með markvissum hætti. Það felur í sér að skapa raunverulegt svigrúm til að sinna faginu, tryggja að starfsaðstæður standist kröfur og að ábyrgð og álag endurspeglist í skipulagi og umgjörð starfsins.

Ekki verður litið fram hjá þessum niðurstöðum. Þær eru skýr skilaboð frá sjúkraliðum um stöðuna eins og hún er í dag og leggja grunn að nauðsynlegum breytingum. Næstu skref þurfa að byggja á þessum gögnum, með það að markmiði að styrkja starfsaðstæður, bæta líðan starfsfólks og tryggja gæði heilbrigðisþjónustu til framtíðar.

Sandra B. Franks, formaður