Ávarp formanns 2026

Kæru þingfulltrúar, sjúkraliðar og góðir gestir.

Ég býð ykkur öll hjartanlega velkomin á 35. fulltrúaþing Sjúkraliðafélags Íslands. Það er alltaf sérstök stund þegar sjúkraliðar koma saman. Hér situr fólk sem þekkir stéttina innan frá. Fólk sem veit hvað það þýðir að standa vaktina, bera ábyrgð, mæta fólki á viðkvæmustu stundum lífsins og halda þjónustu gangandi, oft við aðstæður sem mættu vera miklu betri. Þetta þing er ekki aðeins formlegur vettvangur þar sem farið er yfir málefni félagsins. Þetta er líka fundur þar sem reynsla, fagmennska, ábyrgð og framtíðarsýn mætast. Og það skiptir máli. Sérstaklega núna.

Áður en ég vík að stærri verkefnum stéttarinnar tel ég rétt að ávarpa þá umræðu sem hefur átt sér stað síðustu daga um ársreikninga félagsins, rekstur þess, launakostnað og gögn til þingfulltrúa. Ég segi það strax og skýrt: Því er alfarið hafnað að leyndarhyggja ríki í rekstri Sjúkraliðafélags Íslands. Það hefur aldrei staðið annað til en að ársreikningar félagsins og sjóða þess yrðu lagðir fram hér á þessu fulltrúaþingi, afgreiddir með hefðbundnum hætti og birtir að lokinni afgreiðslu á heimasíðu félagsins.

Það hefur heldur aldrei staðið annað til en að svara málefnalegum fyrirspurnum og veita þingfulltrúum skýrar upplýsingar. En gagnsæi þýðir ekki að öllum gögnum félagsins sé dreift ótakmarkað, án tillits til eðlis þeirra eða þeirra reglna sem félaginu ber að fylgja. Félagið þarf, eins og aðrir lögaðilar, að gæta að lögum félagsins, reglum sjóða, persónuvernd, trúnaðarskyldum, starfsmannamálum og eðlilegri meðferð innri gagna.

Þegar óskað er eftir gögnum sem varða mörg rekstrarár, marga sjóði, launagreiðslur, greiðslur til einstaklinga, tímaskýrslur, lögfræðikostnað, endurskoðun, fundargerðir, ráðningarmál og önnur innri gögn, þá verða slík gögn ekki tekin saman og afhent með ábyrgum hætti á örfáum dögum. Það er ekki leyndarhyggja að vinna slík mál vandlega. Það er ábyrg málsmeðferð. Það er ekki leyndarhyggja að gæta persónuverndar, virða trúnað og tryggja að gögn séu rétt, skýr og sett fram í réttu samhengi. - Það er ábyrgð.

Í opinberri umræðu síðustu daga hefur launakostnaður félagsins verið settur fram með villandi hætti. Þar hefur meðal annars verið fullyrt að 64 krónur af hverjum 100 krónum sem sjúkraliðar greiða í félagsgjöld fari í laun og launatengd gjöld á skrifstofu félagsins. Sú framsetning er ekki rétt. Laun og launatengd gjöld félagsins taka ekki eingöngu til starfsmanna skrifstofu. Þar undir falla einnig greiðslur vegna stjórnarstarfa, nefndarstarfa og greiðslur til svæðisdeilda. Þessar greiðslur voru formfestar og færðar inn í launakerfi félagsins til að auka rekjanleika, samræmi og gagnsæi. Þetta er grundvallaratriði.

Þessir einstaklingar eru ekki allir starfsmenn skrifstofunnar í hefðbundnu ráðningarsambandi eða reglulegu starfshlutfalli. Ef tölur eru settar fram án þessa samhengis verður myndin röng. Það má spyrja um launakostnað. Það má óska eftir sundurliðun. Það má kalla eftir skýringum. En þá verður að segja alla söguna. Ekki hálfa mynd. Ekki tölur án samhengis. Ekki ályktanir sem gefa til kynna að skrifstofa félagsins hafi tekið til sín kostnað sem í raun nær einnig til kjörinna fulltrúa, svæðisdeilda og nefndarstarfa víðs vegar í félaginu.

Það þarf líka að setja reksturinn í rétt samhengi. Sjúkraliðafélag Íslands er ekki hagnaðardrifið félag. Hlutverk þess er ekki að safna fjármunum án markmiða, heldur að nýta fjármuni félagsmanna af ábyrgð í þágu félagsmanna, stéttarinnar og framtíðar sjúkraliða.

Á síðustu árum hefur verið tekin skýr og upplýst ákvörðun innan félagsins um að byggja upp. Að efla ásýnd félagsins. Að styrkja stöðu sjúkraliða. Að bæta þjónustu við félagsmenn. Að gera rödd stéttarinnar sýnilegri.

Það kostar að byggja upp nýja heimasíðu. Það kostar að innleiða skjalakerfi og bæta innviði. Það kostar að efla svæðisdeildir, halda viðburði, sinna fræðslu, styðja við innra starf, fylgja eftir kjarasamningum, vinna umsagnir og reka sýnilega hagsmunagæslu. En þetta voru ekki leynilegar ákvarðanir. Þetta var kynnt, rætt og sett inn í samþykktar rekstraráætlanir.

Við höfum verið í sókn. Við höfum ákveðið að láta á okkur bera. Við höfum ákveðið að sjúkraliðar eigi að vera sýnilegir. Við höfum ákveðið að félagið eigi ekki að standa í skugganum. Og já, sýnileiki kostar. Sterkari hagsmunagæsla kostar. Við völdum að fara þessa leið. Við völdum að byggja upp sterkara, sýnilegra og öflugra Sjúkraliðafélag Íslands.

Það breytir ekki því að við eigum alltaf að rýna reksturinn, spyrja spurninga, bæta framsetningu gagna og tryggja að fjármunir félagsmanna nýtist vel. En það er grundvallarmunur á ábyrgri rýni og því að setja fram kostnaðartölur án þess að nefna að þær byggja á samþykktri stefnu og samþykktum rekstraráætlunum.

Það er sjálfsagt að stjórnarmenn spyrji spurninga um rekstur félagsins. Það er hluti af ábyrgum stjórnarháttum. En þeirri ábyrgð fylgir líka skylda. Skylda til að fara með mál í réttum farvegi. Skylda til að nýta þann aðgang sem stjórnarmenn hafa að upplýsingum. Skylda til að virða trúnað. Skylda til að gæta hagsmuna félagsins. Og skylda til að tryggja að opinber umræða byggi á réttum upplýsingum og sanngjarnri framsetningu.

Ábyrgð stjórnarmanna felst ekki aðeins í því að spyrja spurninga. Hún felst líka í því að fara rétt með svörin. Gögn félagsins eru gögn félagsmanna. Þau eru ekki vopn í átökum. Þau eru grunnur að ábyrgri ákvörðunartöku fyrir hönd félagsmanna. Það er ekki aðhald að setja fram tölur án samhengis. Það er ekki gagnsæi að færa óafgreidd innri mál í fjölmiðla áður en þau hafa fengið eðlilega meðferð. Og það er ekki ábyrgð gagnvart félagsmönnum að grafa undan trausti til félagsins með fullyrðingum sem gefa ranga mynd af rekstri þess.

Sjúkraliðafélag Íslands er félag félagsmanna. Fjármunir þess eru fjármunir félagsmanna. Þess vegna ber okkur að fara með þá af ábyrgð. En okkur ber líka að fara með gögn, upplýsingar og opinbera umræðu um félagið af ábyrgð.

Skrifstofa Sjúkraliðafélags Íslands er lítill vinnustaður. Þar starfar fólk sem vinnur af metnaði, fagmennsku og ábyrgð fyrir félagsmenn og félagið í heild. Það fólk á skilið sanngirni. Það fólk á skilið virðingu. Og félagið okkar á skilið að um það sé rætt á grundvelli réttra upplýsinga. Við eigum að geta spurt erfiðra spurninga. Við eigum að geta rætt rekstur félagsins. En við eigum að gera það í réttum farvegi, með rétt gögn, rétt samhengi, virðingu fyrir trúnaði og hagsmuni félagsmanna að leiðarljósi. Því félagið er ekki einn einstaklingur. Félagið erum við öll. Og þegar við ræðum það, rekstur þess, starfsfólkið og framtíð þess, þá eigum við að gera það af sömu fagmennsku og ábyrgð og við krefjumst af öðrum.

Kæru sjúkraliðar

Við skulum nú snúa okkur að stærsta verkefninu, stöðu sjúkraliða, stöðu heilbrigðisþjónustunnar og framtíð stéttarinnar. Við stöndum á tímamótum í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Staðreyndirnar liggja fyrir. Mönnun er undir þrýstingi. Aldurssamsetning heilbrigðisstétta er að breytast hratt. Eldri borgurum fjölgar og þjónustuþörfin vex, bæði að umfangi og þyngd. Á sama tíma hefur of lengi verið brugðist við með skammtímalausnum þar sem álagið er fært til, innan kerfisins, yfir á starfsfólkið sem heldur þjónustunni gangandi.

Við sjúkraliðar þekkjum þetta af eigin raun og sjáum veruleikann. Og þegar mönnun er ófullnægjandi er það ekki bara óþægilegt skipulagsmál. Það hefur bein áhrif á gæði þjónustunnar, á öryggi sjúklinga, á starfsumhverfið og á traustið til kerfisins. Þetta er ástæðan fyrir því að við höfum talað skýrt. Og við munum halda því áfram.

Við vitum að stór hluti sjúkraliða er kominn yfir fimmtugt. Verulegur fjöldi mun hverfa af vinnumarkaði á næstu árum vegna aldurs. Við vitum líka að þjónustuþörfin mun halda áfram að aukast. Þetta hefur lengi legið fyrir, og á því ekki að koma neinum á óvart. Það sem veldur áhyggjum er að viðbrögð stjórnvalda hafa enn ekki verið í samræmi við alvarleika stöðunnar.

Þótt 210 ný starfsleyfi hafi verið gefin út á árinu 2025, sem er metfjöldi, þá dugar það eitt og sér ekki til þegar ljóst er að um þriðjungur sjúkraliða mun hverfa úr stéttinni á næstu 12 árum. Og þess vegna þarf að segja það hreint út: Forgangsröðun í heilbrigðismálum er pólitísk ákvörðun. Hún segir okkur hvaða mál eru sett í forgang í fjárlögum, stefnumótun, framkvæmd og daglegri ákvarðanatöku.

Við í félaginu höfum krafist þess að orð séu studd með verkum. Að viðurkenning á mikilvægi stéttarinnar birtist í launum, starfsskilyrðum, verkaskiptingu, starfsþróunarmöguleikum og raunhæfri mönnunarstefnu. Á síðasta starfsári reyndi mikið á þetta.

Árið 2024 voru undirritaðir nýir kjarasamningar við ríkið, Reykjavíkurborg og Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu. Þar voru tekin ákveðin skref í samstarfi við BSRB um hóflegar launahækkanir, breytingar á vaktaálagi, vaktahvatann, og skýrari viðurkenning á þróun starfsins, þar á meðal sérhæfingu sjúkraliða. En árið 2025 varð prófraunin. Þá kom í ljós hvað samningar þýða í reynd. Stór hluti ársins fór í að fylgja þeim eftir, uppfæra stofnanasamninga og tryggja að það sem samið var um skilaði sér í daglegu starfi.

Að launaröðun endurspeglaði ábyrgð. Að starfsþróun fengi raunverulegt vægi. Að réttindi yrðu ekki aðeins orð á blaði heldur hluti af daglegum veruleika sjúkraliða. Við náðum einnig mikilvægum áfanga með samningi við Samband íslenskra sveitarfélaga um upptöku starfsmats.

Samhliða höfum við lagt ríka áherslu á útfærslu Áfangasamkomulags II. Það verkefni snýst um að jafna laun á milli opinbera og almenna markaðarins og er því grundvallar réttlætismál fyrir stéttina. Við höfum einnig unnið áfram af fullum þunga að því að tryggja sjúkraliðum sanngjarna stöðu í nýju launakerfi. Þar skiptir upptaka á virðismati starfa hjá ríkinu miklu máli. Markmið þess kerfis er að meta og raða störfum með kerfisbundnum, hlutlægum og gagnsæjum hætti út frá kröfum, ábyrgð og álagi starfsins. Þar er verið að takast á við djúpstætt réttlætismál.

Sjúkraliðar eru ein stærsta kvennastétt landsins. Störf sem byggja á hjúkrun, nærveru, yfirsýn, ábyrgð og tilfinningalegu álagi hafa of lengi verið vanmetin vegna þess að samfélagið hefur ekki metið þau að verðleikum. Þess vegna skipti Kvennaár 2025 máli. Það þarf að leiðrétta sögulegt vanmat á störfum kvenna og tryggja raunverulegar breytingar í kjörum. Við vitum að jafnræði gerist ekki af sjálfu sér. Það krefst aðgerða.

Kæru félagar.

Við vitum líka að mönnunarvandinn verður ekki leystur með fjölgun einni saman. Við þurfum nýliðun. Við þurfum fleiri inn í námið. En við þurfum líka að tryggja að sjúkraliðar haldist í starfi. Það er ekki nóg að fagna útskrift ef starfsumhverfið er þannig að fólk gefst upp, fer annað eða sér ekki framtíð í faginu. Útskrift er upphafið, en starfsumhverfið ræður úrslitum.

Þess vegna höfum við lagt mikla áherslu á að efla fagið, styrkja sjálfsmynd stéttarinnar og byggja upp skýra framtíðarsýn. Sjúkraliðadagurinn, sem haldinn var í fyrsta sinn í Hörpu í maí 2025, var mikilvægur áfangi. Þar komu saman um 300 sjúkraliðar og gestir á faglega metnaðarfullum vettvangi þar sem þekking, reynsla og framtíðarsýn mættust. Í raun markaði Sjúkraliðadagurinn upphaf nýrrar hefðar og sýndi að stéttin stendur saman og ætlar sér sýnilegan sess í að móta heilbrigðisþjónustu framtíðarinnar.

Ein af lykillausnum framtíðarinnar felst líka í sérhæfingu. Við höfum lengi haldið því fram að diplómanám og sérhæfing sjúkraliða sé hluti af lausninni. Heilbrigðisþjónustan verður sífellt flóknari. Þjónusta við eldra fólk verður þyngri og heimahjúkrun vex. Samþætting þjónustu krefst meiri yfirsýnar, meiri þekkingar og skýrari verkaskiptingar. Þar gegna sérhæfðir sjúkraliðar lykilhlutverki.

Diplómanámið er ekki aðeins tækifæri fyrir einstaklinginn sjálfan. Það er stefnumótandi skref fyrir stéttina og fyrir heilbrigðiskerfið í heild. Það er grundvallaratriði að sérhæfingin sé viðurkennd í reynd, metin í starfslýsingum, ábyrgð og launum. Samstarfið við Framvegis hefur styrkst á árinu og mikil þátttaka í símenntun sýnir vilja stéttarinnar til að þróast áfram og efla faglega stöðu sína.

Við höfum líka lagt mikla áherslu á að rödd sjúkraliða heyrist þar sem ákvarðanir eru teknar. Á starfsárinu sendi félagið ítarlegar umsagnir um fjármálaáætlun ríkissjóðs, fjárlög og önnur mikilvæg mál sem snerta kjör, mönnun og innviði heilbrigðisþjónustunnar. Við höfum bent á að fjármögnun heilbrigðiskerfisins verði að taka mið af raunverulegri þjónustuþörf. Við höfum líka látið til okkar taka í málum sem snerta lyfjalög, sjúkraskrár, atvinnustefnu, leikskólamál og áform um afnám áminningarskyldu. Það sýnir að hagsmunagæsla félagsins byggir á heildarsýn: á starfsskilyrðum, jafnrétti, faglegu öryggi og gæðum þjónustunnar.

Kæru félagar.

Sjúkraliðafélagið sjálft þarf að vera sterkt að innan. Traust byggist ekki aðeins á því að félagið berjist út á við. Það byggist líka á því að við vinnum málin rétt inn á við, eigum samtal, svörum spurningum, styrkjum innviði og höldum áfram að byggja upp félag sem félagsmenn geta treyst. Þess vegna er mér mikilvægt að þakka því fólki sem heldur utan um starf félagsins dag frá degi. Trúnaðarmönnum okkar um land allt, svæðisdeildunum, félagsstjórn, framkvæmdastjórn, skrifstofunni og öllum þeim sem gefa af tíma sínum, hugsun og krafti til að tryggja að félagið sé lifandi og öflugt bakland.

Trúnaðarmenn eru kjölfestan í starfi félagsins. Þeir eru brúin á milli félags og vinnustaða. Þeir standa í framlínu þegar á reynir og eru oft þeir sem finna fyrst þegar eitthvað fer úrskeiðis. Á bak við þessa vinnu stendur skrifstofa félagsins, sem sinnir daglega verkefnum sem sjaldan fara hátt en eru undirstaða alls starfsins. Þar fer fram ráðgjöf, eftirfylgni, afgreiðsla umsókna, utanumhald sjóða, réttindagæsla, samskipti við félagsmenn og stuðningur við innra starf félagsins. Þetta er vinna sem sést sjaldan utan frá, en er forsenda þess að félagið geti staðið með félagsmönnum sínum í raun.

Kæru þingfulltrúar.

Við höldum þetta þing á tímamótaári. Sextíu ár eru liðin frá stofnun félagsins. Sú saga er saga réttindabaráttu, fagmennsku, samstöðu og ótrúlegrar þrautseigju. Hún er saga fólks sem lét sér ekki nægja að sinna starfi sínu vel heldur stóð líka vörð um virðingu þess, stöðu og framtíð. Við stöndum á herðum þess fólks í dag. En tímamót snúast ekki aðeins um að líta til baka með stolti. Þau snúast líka um að stíga fram með ábyrgð. Spurningin sem blasir við okkur nú er hvernig við ætlum að tryggja að framtíð sjúkraliða verði sterk, sýnileg og réttlát.

Hvernig við ætlum að tryggja að sjúkraliðar fái þá viðurkenningu sem starfið krefst? Hvernig við ætlum að tryggja að unga fólkið sem kemur inn í stéttina finni að hér sé framtíð? Hvernig við ætlum að tryggja að þau sem standa í starfinu í dag upplifi að kerfið standi með þeim af sömu festu og þau hafa staðið með kerfinu? Og líka hvernig við tryggjum að félagið okkar sé traust, skýrt, gagnsætt og sterkt? - Því það er stóra verkefnið.

Sjúkraliðar hafa axlað sína ábyrgð. Við höfum haldið þjónustunni gangandi. Við höfum samið. Við höfum bent á lausnir. Við höfum byggt upp. Við höfum menntað okkur. Við höfum tekið þátt í opinberri umræðu. Við höfum staðið vaktina. Nú þarf kerfið, stjórnvöld og viðsemjendur að gera slíkt hið sama. Við munum halda áfram að fylgja eftir innleiðingu samninga og berjast gegn launamisrétti á kynskiptum vinnumarkaði. Við munum halda áfram að berjast fyrir viðurkenningu sérhæfingar og faglegrar þróunar og styðja við nýliðun, símenntun og sterka faglega sjálfsmynd stéttarinnar. Við munum halda áfram að styrkja innviði félagsins, bæta verklag og tryggja að upplýsingar séu settar fram með skýrum og ábyrgum hætti. Við munum halda áfram að segja sannleikann um stöðuna, líka þegar hann er óþægilegur. - Því sjúkraliðar eru í aðalhlutverki í íslenskri heilbrigðisþjónustu. - Og þannig verður það áfram.

Að lokum vil ég segja þetta. Á þessu tímamótaári finn ég sérstaklega fyrir stolti. Stolti af þessari stétt, af sögu hennar og þeirri baráttu sem hefur verið háð í áratugi fyrir réttindum, virðingu og faglegri stöðu. En fyrst og fremst er ég stolt af ykkur. Af því starfi sem þið vinnið á hverjum degi og þeirri ábyrgð sem þið berið með fagmennsku og alúð. Við eigum að standa vörð um félagið okkar, starfsfólkið okkar og þá sameiginlegu baráttu sem við höfum byggt upp saman. Félagið er ekki einn einstaklingur. Félagið erum við öll. Með þessum orðum set ég 35. fulltrúaþing Sjúkraliðafélags Íslands.

Takk fyrir.